Một lớp học hòa nhập có hai học sinh khuyết tật, một giáo viên chủ nhiệm, một bản kế hoạch giáo dục cá nhân và ba người lớn chịu trách nhiệm cho tiến bộ của các em. Nghề giáo viên giáo dục đặc biệt (special education teacher) nằm giữa bức tranh đó, thường bị gộp chung với hai vai trò khác mà công việc thực tế lại khác hẳn.
Tổng quan nhanh
– Ba vai trò khác nhau: giáo viên giáo dục đặc biệt, chuyên viên can thiệp sớm hoặc âm ngữ trị liệu, và giáo viên hỗ trợ hòa nhập.
– Kế hoạch giáo dục cá nhân được quy định tại Điều 9 Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT.
– Quyền học tập và ba phương thức giáo dục ghi tại Điều 27, Điều 28 Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12.
– Nơi làm việc gồm trường chuyên biệt, trung tâm can thiệp tư nhân và trường phổ thông hòa nhập.
1. Ba vai trò hay bị gộp làm một
Bài tuyển sinh thường gói ba công việc dưới đây vào cụm “dạy trẻ đặc biệt”. Thực tế chúng khác nhau ở nơi làm việc, sản phẩm chuyên môn và cách tính thù lao, nên chọn nhầm nhóm rất dễ vỡ mộng sau vài tháng thử việc.
1. Giáo viên giáo dục đặc biệt
Đây là người dạy học theo đúng nghĩa: đặt mục tiêu học tập, điều chỉnh chương trình cho vừa sức từng em, tổ chức tiết học và đánh giá tiến bộ. Họ chịu trách nhiệm chính về bản kế hoạch giáo dục cá nhân, thường làm ở trường chuyên biệt hoặc trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập.
2. Chuyên viên can thiệp sớm và âm ngữ trị liệu
Nhóm này làm theo ca trị liệu, thường một kèm một, nhắm vào chức năng chứ không vào chương trình học. Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT định nghĩa can thiệp sớm là hoạt động phát hiện, phòng tránh, ngăn ngừa trước các nguy cơ dẫn đến khuyết tật và giảm tối đa hạn chế do khuyết tật gây ra. Chuyên viên âm ngữ trị liệu (speech-language therapist) đi sâu vào ngôn ngữ và giọng nói, gần ngành y hơn sư phạm.
3. Giáo viên hỗ trợ hòa nhập trong lớp phổ thông
Người ở vai trò này đứng trong lớp thường, cạnh một hoặc hai học sinh khuyết tật, phối hợp cùng giáo viên chủ nhiệm. Việc chính là giúp học sinh theo kịp nhịp lớp, xử lý hành vi tại chỗ và ghi dữ liệu cho bản kế hoạch.
| Vai trò | Nơi làm việc chính | Sản phẩm chuyên môn |
|---|---|---|
| Giáo viên giáo dục đặc biệt | Trường chuyên biệt, trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập | Kế hoạch giáo dục cá nhân, giáo án điều chỉnh |
| Chuyên viên can thiệp sớm, âm ngữ trị liệu | Trung tâm can thiệp, phòng khám, tại nhà | Kế hoạch trị liệu theo mục tiêu chức năng |
| Giáo viên hỗ trợ hòa nhập | Trường mầm non, tiểu học, trung học | Nhật ký quan sát, báo cáo hành vi |
Ba vai trò bổ sung chứ không thay thế nhau. Một học sinh có rối loạn phổ tự kỷ (autism spectrum disorder) có thể học buổi sáng ở lớp hòa nhập, buổi chiều đi can thiệp cá nhân, hai bên cùng nhìn vào một bản kế hoạch chung.
2. Kế hoạch giáo dục cá nhân: sản phẩm đặc thù của nghề
Thứ phân biệt nghề dạy học đặc thù với dạy học phổ thông là kế hoạch giáo dục cá nhân (individualized education plan, viết tắt IEP). Đây không phải giáo án hay sổ liên lạc, mà là hồ sơ chuyên môn theo dõi một học sinh suốt năm học. Điều 8 Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT xếp bản kế hoạch này vào hồ sơ nhập học của người khuyết tật học hòa nhập, tức nó đi cùng học sinh chứ không thuộc về một giáo viên.
Bạn có thể tham khảo thêm việc làm giáo dục / đào tạo / thư viện đang tuyển dụng trên CareerLink để nắm rõ nhu cầu thực tế và yêu cầu của nhà tuyển dụng.
1. Ai lập bản kế hoạch
Điều 9 Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT quy định kế hoạch giáo dục cá nhân do giáo viên, giảng viên phối hợp với nhân viên hỗ trợ giáo dục người khuyết tật và gia đình cùng xây dựng. Đây là sản phẩm của một nhóm, không phải bản tự soạn của một người. Điều 11 cùng thông tư giao giáo viên nhiệm vụ phối hợp lập kế hoạch rồi tổ chức dạy và đánh giá theo chính bản kế hoạch đó.
2. Bản kế hoạch gồm những gì
Theo khoản 3 Điều 9 thông tư nói trên, nội dung bắt buộc gồm:
– Khả năng, nhu cầu và các đặc điểm cá nhân của học sinh được mô tả cụ thể, không dừng ở nhận xét chung.
– Mục tiêu năm học và từng học kỳ phải đo được, tránh những câu như “tiến bộ hơn”.
– Thời gian, nội dung, biện pháp và người thực hiện được phân công rõ cho từng mục tiêu.
– Kết quả đánh giá và phần điều chỉnh sau đánh giá được ghi lại làm căn cứ cho chu kỳ sau.
Điểm hay bị bỏ qua nằm ở dòng cuối: bản kế hoạch chỉ có giá trị khi được đánh giá lại và viết tiếp, thường theo học kỳ hoặc sớm hơn nếu học sinh thay đổi rõ rệt. Một bản lập tháng Chín rồi cất tủ đến tháng Năm cho thấy chuyên môn ở cơ sở đó chưa vận hành.
Lưu ý khi tìm việc
– Hãy hỏi thẳng nơi tuyển dụng ai giữ bản kế hoạch giáo dục cá nhân và bao lâu rà soát một lần; câu trả lời cho biết cơ sở đó làm chuyên môn thật hay chỉ trông trẻ.
– Một số trung tâm giao mỗi ca cho một người khác nhau, khiến dữ liệu tiến bộ đứt đoạn và khó quy trách nhiệm về kết quả.
3. Khung pháp lý và mô hình hòa nhập đang áp dụng
Nền pháp lý của nghề nằm ở Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12. Điều 27 nêu người khuyết tật được học tập phù hợp nhu cầu và khả năng, được nhập học ở độ tuổi cao hơn quy định chung, được miễn hoặc giảm một số môn học mà khả năng cá nhân không đáp ứng được. Người khiếm thính học bằng ngôn ngữ ký hiệu, người khiếm thị học bằng chữ nổi Braille.
Nếu đang cân nhắc một hướng đi gần với công việc này, bài Chuyện nghề giáo viên mầm non: áp lực và hạnh phúc giản đơn sẽ cho bạn thêm góc so sánh.
Điều 28 nêu ba phương thức: giáo dục hòa nhập, bán hòa nhập và chuyên biệt, trong đó hòa nhập là chủ yếu, hai phương thức còn lại áp dụng khi chưa đủ điều kiện, và quyền chọn thuộc về người khuyết tật hoặc cha mẹ, người giám hộ. Điều 31 quy định trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập do chủ tịch ủy ban nhân dân cấp tỉnh thành lập.
Sĩ số là chi tiết pháp lý ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng: khoản 2 Điều 5 Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT nêu mỗi lớp học hòa nhập có không quá 02 người khuyết tật, trường hợp đặc biệt thủ trưởng cơ sở giáo dục mới bố trí thêm.
Về chế độ, khoản 2 Điều 7 Nghị định 28/2012/NĐ-CP quy định nhà giáo dạy người khuyết tật theo phương thức hòa nhập được hưởng phụ cấp ưu đãi bằng tiền lương một giờ dạy nhân 0,2 nhân tổng số giờ thực tế dạy ở lớp có người khuyết tật. Người dạy theo phương thức chuyên biệt áp dụng chính sách ưu đãi riêng theo quy định của Chính phủ. Đây là khoản cộng thêm, không thay lương cơ bản.
4. Những dạng khuyết tật và rối loạn phát triển gặp trong lớp
Điều 3 Luật Người khuyết tật 2010 chia sáu dạng tật: khuyết tật vận động; nghe, nói; nhìn; thần kinh, tâm thần; trí tuệ; và khuyết tật khác. Cách phân loại này phục vụ thủ tục hành chính, còn trong lớp học giáo viên gặp các biểu hiện cụ thể hơn.
– Học sinh có rối loạn phổ tự kỷ thường cần môi trường ít kích thích giác quan và lịch trình hình ảnh rõ ràng.
– Học sinh có rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) cần nhiệm vụ chia nhỏ và tín hiệu báo trước khi chuyển hoạt động.
– Học sinh khuyết tật trí tuệ (intellectual disability) cần chương trình rút gọn theo mục tiêu chức năng thay vì theo chuẩn khối lớp.
– Học sinh có khó khăn đặc thù về đọc (dyslexia) có trí tuệ bình thường nhưng cần công cụ hỗ trợ giải mã chữ viết.
– Học sinh chậm phát triển ngôn ngữ cần giáo viên và chuyên viên âm ngữ trị liệu thống nhất mục tiêu.
Quan trọng hơn danh sách là thái độ nghề nghiệp đi kèm. Ngôn ngữ chuẩn mực đặt con người trước tình trạng khuyết tật, tức nói “học sinh có rối loạn phổ tự kỷ” thay vì gọi em bằng chẩn đoán. Cách gọi đó quyết định giáo viên nhìn thấy khả năng hay chỉ thấy giới hạn khi viết mục tiêu học tập cho em.
5. Nơi làm việc thật và phần nghề mà bài tuyển sinh ít nói
Có bốn nhóm nơi làm việc phổ biến. Trường chuyên biệt công lập cho thu nhập ổn định theo thang bậc viên chức, kèm hồ sơ nhiều. Trung tâm can thiệp tư nhân trả theo ca, linh hoạt hơn nhưng phụ thuộc lượng học sinh. Trường phổ thông hòa nhập gần giáo dục đại trà, đổi lại người hỗ trợ dễ bị xem là nhân sự phụ. Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập cấp tỉnh vừa dạy vừa tư vấn cho trường khác.
Phần ít được nói tới là cường độ cảm xúc. Nghề này đòi hỏi giữ bình tĩnh khi học sinh có hành vi tự làm đau bản thân, giữ giọng đều lúc lặp lại một hướng dẫn đến lần thứ ba mươi, rồi ngay sau đó trao đổi với phụ huynh chưa chấp nhận chẩn đoán của con. Tiến bộ ở đây tính bằng đơn vị rất nhỏ, có khi cả học kỳ chỉ là em tự cầm thìa.
Đặc điểm đó tạo ra nguy cơ kiệt sức nghề nghiệp (burnout) và giải thích vì sao nhiều người rời nghề trong vài năm đầu. Ba nguyên nhân hay lặp lại: gánh nặng cảm xúc không có giám sát chuyên môn đỡ đầu, giấy tờ chồng lên giờ dạy trực tiếp, và cảm giác đơn độc khi kết quả khó giải thích cho người ngoài ngành. Người trụ lâu thường sớm xây được mạng lưới đồng nghiệp để chia sẻ ca khó.
6. Học ở đâu, đi lên bằng đường nào
Về đào tạo chính quy, ngành Giáo dục đặc biệt hiện có ở Khoa Giáo dục Đặc biệt thuộc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và ở Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương. Người tốt nghiệp ngành gần như giáo dục mầm non, tâm lý học hoặc công tác xã hội thường bổ sung khóa bồi dưỡng về can thiệp hành vi và giao tiếp tăng cường thay thế. Điều 29 Luật Người khuyết tật 2010 ghi nhận nhà giáo được bồi dưỡng cập nhật chuyên môn.
Lộ trình thường qua ba chặng: trợ giảng hoặc giáo viên hỗ trợ học cách quan sát và ghi dữ liệu; giáo viên phụ trách nhóm tự chịu trách nhiệm về kế hoạch giáo dục cá nhân của một số học sinh; rồi rẽ sang phụ trách chuyên môn tại trung tâm hoặc học sau đại học để đi vào nghiên cứu.
Về nhu cầu tuyển dụng, nhóm ngành liên quan trên CareerLink hiện có 1.931 tin việc làm giáo dục / đào tạo / thư viện, lương 8-40 triệu đồng mỗi tháng tùy vị trí, loại hình đơn vị và số năm kinh nghiệm. Con số này bao trùm cả giảng dạy phổ thông, đào tạo doanh nghiệp và quản lý thư viện, nên phần dành riêng cho giáo dục đặc thù nhỏ hơn.
Mức thực nhận phụ thuộc vào việc bạn làm theo biên chế hay theo ca, có phụ cấp dạy người khuyết tật hay không, và cơ sở nằm ở đô thị lớn hay tỉnh lẻ. Trước khi ký hợp đồng, nên hỏi rõ số ca tối đa mỗi tuần và cách tính khi học sinh nghỉ.
Lời khuyên trước khi vào nghề
– Hãy xin quan sát trọn một buổi ở trường chuyên biệt và một ca can thiệp cá nhân trước khi quyết định, vì hai môi trường đòi hỏi kiểu năng lượng rất khác nhau.
– Hãy tập ghi dữ liệu ngắn gọn ngay sau mỗi tiết dạy, đây là kỹ năng phân biệt người làm chuyên môn với người chỉ trông lớp.
– Hãy chọn nơi có giám sát chuyên môn để trao đổi ca khó, đó là lớp bảo vệ tốt trước nguy cơ kiệt sức.
7. Câu hỏi thường gặp
1. Không học đúng ngành Giáo dục đặc biệt thì có làm được nghề này không?
Nhiều người vào nghề từ giáo dục mầm non, giáo dục tiểu học hoặc tâm lý học rồi bổ sung khóa bồi dưỡng chuyên môn. Tuy vậy, vị trí viên chức ở cơ sở công lập vẫn xét theo tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp, nên cần hỏi kỹ điều kiện dự tuyển từng nơi.
2. Kế hoạch giáo dục cá nhân thuộc về nhà trường hay gia đình?
Bản kế hoạch gắn với học sinh, do giáo viên, nhân viên hỗ trợ giáo dục người khuyết tật cùng gia đình xây dựng theo Điều 9 Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT. Gia đình có quyền biết nội dung, tham gia đặt mục tiêu và nắm kết quả đánh giá.
3. Làm ở trung tâm can thiệp tư nhân khác gì trường công lập?
Trung tâm tư nhân trả theo ca, lịch linh hoạt, nhưng thu nhập biến động theo số học sinh. Trường công lập ổn định hơn về thang bậc và phụ cấp, đổi lại thủ tục hành chính nhiều hơn.
Chọn nghề này nên bắt đầu từ việc nhìn đúng công việc, không nhìn hình ảnh lý tưởng hóa. Người làm giáo viên giáo dục đặc biệt cần chuyên môn về phát triển trẻ, kỷ luật ghi chép dữ liệu và khả năng làm việc cùng phụ huynh. Nếu bạn thấy giá trị trong những tiến bộ rất nhỏ và sẵn sàng kiên nhẫn nhiều năm, đây là công việc có chỗ đứng chuyên môn rõ ràng.
Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn; mức thu nhập và cơ hội nghề nghiệp thay đổi theo năng lực, kinh nghiệm và thời điểm tuyển dụng.
Minh An